Czy produkty UHT są bezpieczne po terminie ważności? Odpowiedź poparta badaniami

Tak, produkty UHT (mleko, śmietanka, napoje) są zazwyczaj bezpieczne do spożycia po upływie daty na opakowaniu, pod warunkiem że opakowanie pozostało nienaruszone i było prawidłowo przechowywane. Badania naukowe, w tym te przeprowadzone przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego, potwierdzają, że zamknięte produkty UHT mogą zachować bezpieczeństwo nawet przez kilka miesięcy po tzw. dacie minimalnej trwałości. W tym artykule dowiesz się, czym dokładnie jest technologia UHT, jak długo rzeczywiście możesz spożywać te produkty po terminie, na co zwracać uwagę i kiedy produkt trzeba bezwzględnie wyrzucić.

Czym właściwie jest mleko i inne produkty UHT?

Zanim odpowiemy na pytanie o bezpieczeństwo produktów po terminie, warto zrozumieć, czym różnią się one od zwykłego mleka. Skrót UHT pochodzi od angielskiego określenia Ultra High Temperature, co oznacza obróbkę w ultra wysokiej temperaturze.

Proces UHT polega na bardzo krótkim, ale intensywnym podgrzaniu produktu. Mleko czy śmietankę nagrzewa się do temperatury 135 do 140 stopni Celsjusza i utrzymuje w tej temperaturze przez zaledwie 2 do 5 sekund. Następnie produkt jest natychmiast chłodzony i pakowany w sterylne, hermetyczne opakowania. To jak błyskawiczny skok do bardzo gorącej wody i zaraz potem do zimnej, tyle że trwa to krócej niż mrugnięcie okiem.

Dlaczego właśnie taka temperatura i taki czas? To kluczowe pytanie. Temperatura powyżej 135 stopni Celsjusza jest wystarczająco wysoka, aby zniszczyć nie tylko bakterie i wirusy, ale również ich spory, czyli formę przetrwalnikową mikroorganizmów. Spory to coś jak uśpione nasiona bakterii, które mogą „obudzić się” w sprzyjających warunkach. Zwykła pasteryzacja (72 stopnie Celsjusza przez 15 sekund) niszczy aktywne bakterie, ale nie radzi sobie ze sporami. Dlatego zwykłe mleko pasteryzowane musi być przechowywane w lodówce i zużyte w ciągu około tygodnia, podczas gdy mleko UHT może stać w szafce przez miesiące.

Krótki czas obróbki jest równie ważny. Gdyby mleko było zbyt długo wystawione na działanie wysokiej temperatury, doszłoby do głębokich zmian w białkach i witaminach. Produkt straciłby wartość odżywczą i nabrałby nieprzyjemnego, „gotowanego” smaku. Dlatego proces UHT to balansowanie na granicy: wystarczająco gorąco, aby zabić wszystkie drobnoustroje, ale wystarczająco krótko, aby zachować większość właściwości mleka.

Data minimalnej trwałości czy termin przydatności? Fundamentalna różnica

To jest absolutnie kluczowa kwestia, której wiele osób nie rozumie, a która wpływa na to, czy wyrzucamy jadalne jedzenie do kosza. Europejskie prawo żywnościowe, konkretnie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1169 z 2011 roku, definiuje dwa różne rodzaje oznaczeń czasowych na produktach spożywczych.

Data minimalnej trwałości (oznaczana jako „Najlepiej spożyć przed” lub „Najlepiej spożyć przed końcem”) to data, do której producent gwarantuje, że produkt zachowa swoje pełne właściwości: smak, zapach, konsystencję, wartość odżywczą. Co najważniejsze: po upływie tej daty produkt nie staje się automatycznie niebezpieczny dla zdrowia. Może po prostu nie smakować już tak dobrze lub stracić część witamin. To jest właśnie oznaczenie, które znajduje się na produktach UHT.

Termin przydatności do spożycia (oznaczany jako „Należy spożyć do”) stosuje się do produktów, które szybko się psują z mikrobiologicznego punktu widzenia: świeże mięso, ryby, niepasteryzowane soki, produkty garmażeryjne. Po upływie tego terminu produkt jest uznawany za niebezpieczny zgodnie z unijnym prawem żywnościowym. Taki produkt rzeczywiście powinien trafić do kosza.

Różnica jest ogromna. Według badań przeprowadzonych przez organizację Too Good To Go, aż 64 procent dorosłych Polaków nie potrafi odróżnić tych dwóch oznaczeń. W rezultacie do śmieci trafiają rocznie miliony ton jadalnej żywności. W całej Unii Europejskiej błędna interpretacja dat przydatności odpowiada za 10 procent całego marnowanego jedzenia.

Produkty UHT zawsze mają datę minimalnej trwałości, nigdy termin przydatności do spożycia. To już pierwszy sygnał, że po upływie daty na opakowaniu produkt niekoniecznie musi być wyrzucony.

Co mówią badania naukowe? Produkty UHT pół roku po terminie

Najbardziej przekonujące są twarde dane z laboratoriów. W Polsce przeprowadzono kompleksowe badania dotyczące bezpieczeństwa produktów po upływie daty minimalnej trwałości. Za projekt odpowiadała profesor Danuta Kołożyn-Krajewska z Katedry Technologii Gastronomicznej i Higieny Żywności Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Naukowcy z SGGW zbadali dziesięć popularnych produktów oznaczonych datą minimalnej trwałości, w tym mleko UHT i śmietankę UHT. Produkty przechowywano w odpowiednich warunkach przez sześć miesięcy po upływie daty wskazanej na opakowaniu. Następnie poddano je szczegółowym analizom: mikrobiologicznym (obecność bakterii), chemicznym (zmiany składu), sensorycznym (smak, zapach, wygląd).

Wyniki były jednoznaczne. Po sześciu miesiącach badanie nie wykazało żadnych zmian mikrobiologicznych ani chemicznych, które mogłyby stanowić zagrożenie dla zdrowia. Zmiany dotyczyły głównie wyglądu: pojawiło się rozwarstwienie produktu i lekka zmiana koloru. Jak podsumowała profesor Kołożyn-Krajewska: „Wszystkie zbadane produkty można było bezpiecznie spożywać pół roku po dacie wskazanej na opakowaniu”.

Inne badania, opublikowane w bazie PMC (PubMed Central), analizowały stabilność mleka UHT podczas długotrwałego przechowywania w różnych temperaturach. Naukowcy stwierdzili, że mleko UHT przechowywane w temperaturze 4 stopni Celsjusza (w lodówce) zachowało bezpieczeństwo przez 34 do 40 tygodni, czyli niemal 10 miesięcy. W temperaturze pokojowej, około 20 stopni, okres ten wynosił 36 do 44 tygodnie. Ograniczeniem nie było bezpieczeństwo mikrobiologiczne, ale powolne pogarszanie się smaku i powstawanie osadu na dnie opakowania.

Badania włoskie opublikowane w czasopiśmie ScienceDirect dodatkowo analizowały tzw. wtórną trwałość produktów UHT, czyli jak długo można je bezpiecznie przechowywać po otwarciu opakowania. Wyniki pokazały, że otwarte mleko UHT może być bezpiecznie spożywane przez 6 do 7 dni, nawet jeśli nie było idealnie przechowywane (na przykład wielokrotnie wyjmowane i wkładane do lodówki). Obecne zalecenia producentów mówią zazwyczaj o 3 do 4 dniach, więc rzeczywista trwałość jest prawie dwukrotnie dłuższa.

Jak długo faktycznie można przechowywać produkty UHT?

Teraz połączmy teorię z praktyką. Oto realistyczne ramy czasowe dla produktów UHT, oparte na danych naukowych i zaleceniach instytucji europejskich.

Nieotwarte opakowanie, w temperaturze pokojowej (spiżarka, szafka kuchenna): Produkt jest bezpieczny przez 6 do 9 miesięcy od daty produkcji. Taki termin zazwyczaj widnieje na opakowaniu jako data minimalnej trwałości. Po upływie tej daty produkt zwykle pozostaje bezpieczny przez kolejne 2 do 4 tygodnie, pod warunkiem że opakowanie jest nienaruszone, nie wzdęte i było przechowywane w chłodnym, suchym miejscu z dala od bezpośredniego światła słonecznego.

Jeśli przeniesiesz nieotwarte mleko UHT do lodówki, jego trwałość może wydłużyć się do około 1 do 2 miesięcy po dacie na opakowaniu. Chłód spowalnia wszelkie procesy degradacji składników.

Otwarte opakowanie: Tutaj zasady się zmieniają radykalnie. Z chwilą otwarcia kartonu aseptyczne środowisko przestaje istnieć. Do produktu dostają się bakterie z powietrza, z naczyń, z naszych rąk. Dlatego otwarte mleko UHT musi być przechowywane w lodówce i zużyte w ciągu 7 do 10 dni. Badania naukowe sugerują, że bezpiecznie można przedłużyć ten okres do 6 do 7 dni nawet przy gorszych warunkach przechowywania, ale zaleca się trzymanie otwartego produktu maksymalnie 4 do 5 dni dla pewności.

Jaka temperatura przechowywania jest optymalna? Dla nieotwartych produktów idealna temperatura to od 15 do 25 stopni Celsjusza w ciemnym miejscu. Unikaj przechowywania nad kuchenką, piekarnikiem lub w innych miejscach narażonych na ciepło. Dla otwartych produktów temperatura lodówki powinna wynosić od 3 do 4 stopni Celsjusza. Nie przechowuj mleka w drzwiach lodówki, gdzie temperatura ciągle się zmienia przy każdym otwarciu. Lepiej postawić je na środkowej lub dolnej półce, gdzie temperatura jest bardziej stabilna.

Na co zwracać uwagę? Test bezpieczeństwa produktu UHT

Nawet jeśli produkt teoretycznie powinien być jeszcze dobry, zawsze warto przeprowadzić prostą kontrolę przed spożyciem. To zajmuje dosłownie kilkanaście sekund, a może uchronić Cię przed problemami. Oto sprawdzony schemat kontroli pięciozmysłowej.

1. Krok pierwszy: sprawdź opakowanie. Zanim jeszcze otworzysz karton, obejrzyj go dokładnie. Opakowanie powinno być w nienaruszonym stanie, bez wgnieceń, pęknięć czy przecieków. Bardzo ważny sygnał ostrzegawczy to wzdęte opakowanie. Jeśli karton jest napięty lub wydaje się „spuchnięty„, natychmiast go wyrzuć. Wzdęcie oznacza, że wewnątrz rozwijają się bakterie wytwarzające gazy, co jest jednoznacznym znakiem zepsucia.
2. Krok drugi: wsłuchaj się w dźwięk. Przy otwieraniu świeżego mleka UHT często słychać charakterystyczne „psss” lub ciche syczenie, gdy powietrze wpada do próżniowo zamkniętego opakowania. Jeśli usłyszysz bardzo głośny syk lub coś co przypomina szampana, to źle. Oznacza to nadmierny rozwój gazów i fermentację.
3. Krok trzeci: sprawdź wygląd. Wlej trochę mleka do przezroczystej szklanki. Mleko UHT powinno być jednolite, białe (lub kremowe, jeśli to pełnotłuste), bez grudek, śluzu czy rozdzielenia na warstwy. Lekkie rozwarstwienie na dnie kartonu po dłuższym przechowywaniu to naturalna rzecz, wystarczy wstrząsnąć opakowaniem przed użyciem. Jednak jeśli widzisz wyraźne kłaczki pływające w płynie albo gęstą, galaretowatą masę, produkt jest zepsuty.
4. Krok czwarty: powąchaj. To najprostszy i najbardziej intuicyjny test. Świeże mleko UHT ma delikatny, lekko słodkawy zapach, czasem z nutą „gotowaną” ze względu na wysoką temperaturę obróbki. Zepsute mleko ma wyraźny, kwaśny, odrażający zapach, którego nie da się pomylić z niczym innym. Jeśli wątpisz, zepsute mleko naprawdę jest bardzo nieprzyjemne w zapachu. Nie ma tutaj miejsca na niepewność.
5. Krok piąty: posmakuj (opcjonalnie). Jeśli wszystkie wcześniejsze testy wypadły dobrze, możesz ostrożnie spróbować małą łyżeczkę. Zepsute mleko będzie miało wyraźnie kwaśny, gorzki smak, zupełnie inny niż normalne mleko. Nie ma potrzeby pić całej szklanki. Jeśli coś jest nie tak, od razu to poczujesz.

Zasada ogólna brzmi: jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości, lepiej wyrzuć produkt. Koszt kartonu mleka jest znikomy w porównaniu do potencjalnych problemów zdrowotnych czy choćby dyskomfortu żołądkowego.

Dlaczego produkty UHT są tak trwałe? Nauka za technologią

Warto zrozumieć, dlaczego produkty UHT w ogóle mogą być przechowywane tak długo. To nie jest magia ani chemia, tylko połączenie obróbki termicznej i specjalnego pakowania.

Proces sterylizacji UHT zabija praktycznie wszystkie mikroorganizmy obecne w mleku. W przeciwieństwie do pasteryzacji, która niszczy większość bakterii chorobotwórczych, ale pozostawia niektóre formy przetrwalnikowe, UHT eliminuje wszystko. Jak wspomnieliśmy wcześniej, temperatura powyżej 135 stopni Celsjusza jest wystarczająco wysoka, aby zniszczyć endospory bakteryjne. Endospory to coś jak pancerz ochronny bakterii, który pozwala im przeżyć ekstremalne warunki. Dopiero tak wysoka temperatura potrafi ten pancerz rozbić.

Równie ważne jest aseptyczne pakowanie. Po sterylizacji mleko trafia do całkowicie sterylnego środowiska, gdzie jest pompowane do kartonów, które same również zostały wcześniej wysterylizowane (zazwyczaj nadtlenkiem wodoru). Kartony są hermetycznie zamykane w warunkach sterylnych, więc do środka nie dostają się żadne bakterie z powietrza. To jak zamknięcie produktu w całkowicie czystej kapsule czasu.

Materiał opakowania też ma znaczenie. Kartony Tetra Pak, które są standardem dla produktów UHT, składają się z kilku warstw: tektury (dla sztywności), folii aluminiowej (bariera dla światła i tlenu) oraz polimeru (warstwa stykająca się z żywnością). Folia aluminiowa jest kluczowa, blokuje tlen, który jest głównym winowajcą degradacji żywności. Bez tlenu procesy utleniania (takie jak jełczenie tłuszczów czy utrata witamin) zachodzą znacznie wolniej.

Warto jednak pamiętać, że proces UHT ma pewne wady. Wysoka temperatura powoduje niewielkie straty niektórych witamin wrażliwych na ciepło. Mleko UHT zawiera około 20 % mniej witaminy B12, B1, B2 i kwasu foliowego niż mleko świeże. Jednak ważne składniki mineralne, takie jak wapń, białko, tłuszcz i laktoza, pozostają nietknięte. Dlatego z punktu widzenia wartości odżywczej mleko UHT jest nadal cennym produktem, choć nie identycznym ze świeżym mlekiem pasteryzowanym.

Czy można pić zepsute mleko UHT? Kiedy bezwzględnie wyrzucić

To pytanie pojawia się często, więc odpowiedzmy wprost: nie, nie należy pić wyraźnie zepsutego mleka, nawet jeśli jest to mleko UHT. Chociaż proces UHT znacznie wydłuża trwałość produktu, nie czyni go niezniszczalnym.

Spożycie zepsutego mleka może prowadzić do zatrucia pokarmowego. Objawy obejmują nudności, wymioty, biegunkę, skurcze brzucha i ogólne złe samopoczucie. Nawet jeśli ilość zepsutego mleka była niewielka (na przykład dodałeś je do kawy), może to wystarczyć do wywołania objawów u osób wrażliwych.

Kiedy produkt UHT jest jednoznacznie do wyrzucenia?

1. Pierwsze: opakowanie jest wzdęte lub uszkodzone. To absolutny sygnał stop. Wzdęcie świadczy o fermentacji bakteryjnej i wytwarzaniu gazów. Uszkodzenie opakowania oznacza, że jego hermetyczność została naruszona i do środka mogły dostać się mikroorganizmy.
2. Drugie: wyraźny kwaśny zapach lub smak. To klasyczny znak rozwoju bakterii kwasu mlekowego. Nawet jeśli wydaje się, że to „tylko trochę kwaśne”, lepiej nie ryzykować.
3. Trzecie: zmiana konsystencji na grudkowatą, kłaczkowatą lub śluzowatą. To oznaka zaawansowanej degradacji białek mlecznych przez mikroorganizmy.
4. Czwarte: upłynęło więcej niż 10 dni od otwarcia opakowania, nawet jeśli było w lodówce. W tym momencie ryzyko rozwoju bakterii jest zbyt wysokie, nawet jeśli mleko wygląda normalnie.
5. Piąte: produkt miał kontakt z wysoką temperaturą (na przykład pozostawiono go na słońcu czy w gorącym samochodzie), nawet jeśli opakowanie było zamknięte. Ciepło może aktywować resztkowe bakterie lub rozpocząć procesy degradacji.

Czy można zagotować zepsute mleko i je użyć? Teoretycznie gotowanie zabije bakterie, ale nie zniszczy toksyn, które mogły one już wytworzyć. Toksyny bakteryjne często są odporne na wysokie temperatury. Dodatkowo zepsute mleko będzie miało okropny smak, więc nie ma sensu go używać.

Mity i fakty o produktach UHT

Wokół mleka i produktów UHT narosło wiele mitów. Czas je obalić lub potwierdzić na podstawie faktów naukowych.

Mit pierwszy: Mleko UHT to „martwy” produkt bez wartości odżywczej. To nieprawda. Chociaż proces UHT zmniejsza zawartość niektórych witamin (głównie B12, B1, B2 i kwasu foliowego) o około 20 %, wszystkie główne składniki odżywcze pozostają nietknięte. Wapń, białko, tłuszcz i laktoza są w takiej samej ilości jak w mleku świeżym. Straty witaminowe są porównywalne do tych, które zachodzą podczas normalnego gotowania w domu.

Mit drugi: Mleko UHT zawiera konserwanty i chemikalia. To absolutnie nieprawda. Długa trwałość mleka UHT wynika wyłącznie z obróbki termicznej i aseptycznego pakowania, nie z dodawania jakichkolwiek konserwantów. Prawo unijne zabrania dodawania konserwantów do mleka. Jeśli produkt zawiera konserwanty, musi to być jasno oznaczone na etykiecie, a taki produkt nie może być nazywany po prostu „mlekiem”.

Mit trzeci: Można pić mleko UHT miesiące po terminie bez obaw. To nadmierne uproszczenie. Chociaż badania pokazują, że zamknięte mleko UHT może być bezpieczne długo po dacie na opakowaniu (nawet do 6 miesięcy w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych), w praktyce domowej należy zachować rozsądek. Jeśli produkt przeterminował się o kilka tygodni i przeszedł wszystkie testy zmysłowe (zapach, wygląd, smak), prawdopodobnie jest bezpieczny. Ale jeśli minęło pół roku, warto być bardziej ostrożnym, nawet jeśli opakowanie wygląda dobrze.

Mit czwarty: Mleko UHT smakuje gorzej niż świeże. To kwestia subiektywna, ale faktycznie mleko UHT ma lekko inny smak niż świeże pasteryzowane. Wysoka temperatura powoduje reakcję Maillarda, czyli karmelizację cukrów, która nadaje mleku lekki, „gotowany” aromat. Niektórzy to lubią, inni nie. W krajach południowej Europy, takich jak Hiszpania czy Włochy, mleko UHT jest bardziej popularne niż świeże ze względu na wygodę i brak potrzeby ciągłego przechowywania w lodówce. W północnej Europie (Wielka Brytania, Skandynawia) preferuje się mleko świeże.

Mit piąty: Po otwarciu mleko UHT można trzymać w szafce. To bardzo niebezpieczne przekonanie. Po otwarciu opakowania produkt traci swoją sterylność i musi być przechowywany w lodówce, dokładnie tak jak zwykłe mleko. Aseptyczne właściwości dotyczą tylko zamkniętego opakowania.

FAQ: Najczęściej zadawane pytania o produkty UHT po terminie

Jak długo można przechowywać otwarte mleko UHT w lodówce?

Otwarte mleko UHT powinno być przechowywane w lodówce i zużyte w ciągu 7 do 10 dni. Badania naukowe sugerują, że może być bezpieczne nawet do 6 lub 7 dni przy gorszych warunkach, ale zaleca się zużycie w ciągu 4 do 5 dni dla pewności.

Czy zamrożone mleko UHT zachowuje swoje właściwości?

Tak, zamrożone mleko UHT jest w pełni bezpieczne i może być przechowywane w zamrażarce do 3 miesięcy. Po rozmrożeniu może zmienić się jego tekstura (staje się nieco ziarniste lub rozwarstwione), ale nie wpływa to na bezpieczeństwo. Takie mleko świetnie nadaje się do gotowania i pieczenia.

Czy dzieci i kobiety w ciąży mogą spożywać produkty UHT po terminie?

Jeśli produkt przeszedł wszystkie testy bezpieczeństwa (opakowanie nienaruszone, brak wzdęcia, dobry zapach i smak), jest bezpieczny także dla dzieci i kobiet w ciąży. Jednak zaleca się większą ostrożność w przypadku tych grup osób i lepiej trzymać się zasady nieprzekraczania daty więcej niż o 2 do 3 tygodnie.

Co to znaczy, gdy mleko UHT ma rozwarstwiony wygląd?

Lekkie rozwarstwienie (oddzielenie się wody od gęstszej części) to naturalny proces zachodzący w mleku przechowywanym długo, zwłaszcza po upływie daty minimalnej trwałości. Wystarczy wstrząsnąć opakowaniem przed użyciem. Jeśli jednak widzisz kłaczki, grudki lub galaretowatą masę, to znak zepsucia.

Czy wzdęte opakowanie mleka UHT można jeszcze ratować?

Absolutnie nie. Wzdęte opakowanie to jednoznaczny znak fermentacji bakteryjnej i produkcji gazów. Taki produkt jest niebezpieczny i musi trafić do kosza bez otwierania. Nie próbuj go „ratować” gotowaniem czy innym przetworzeniem.

Podsumowanie

Produkty UHT, w tym mleko i śmietanka, należą do najbezpieczniejszych i najtrwalszych produktów spożywczych dostępnych na rynku. Dzięki procesowi sterylizacji w ultra wysokiej temperaturze i aseptycznemu pakowaniu, nieotwarte opakowania mogą być bezpiecznie przechowywane przez 6 do 9 miesięcy, a według badań naukowych nawet znacznie dłużej po dacie minimalnej trwałości.

Kluczem do bezpiecznego korzystania z produktów UHT jest zrozumienie różnicy między datą minimalnej trwałości („Najlepiej spożyć przed”) a terminem przydatności do spożycia („Należy spożyć do”). Produkty UHT zawsze mają datę minimalną, która oznacza gwarancję jakości, nie bezpieczeństwa. Po jej upływie produkt nie staje się automatycznie niebezpieczny.

Zawsze stosuj test pięciozmysłowy: sprawdź opakowanie, wsłuchaj się w dźwięk przy otwieraniu, obejrzyj wygląd, powąchaj i opcjonalnie posmakuj małą ilość. Jeśli wszystko wydaje się w porządku, produkt prawdopodobnie jest bezpieczny. Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości, wyrzuć go. Pamiętaj, że po otwarciu opakowania zasady się zmieniają: otwarte mleko UHT musi być przechowywane w lodówce i zużyte w ciągu tygodnia.

Właściwe zrozumienie tych zasad nie tylko chroni Twoje zdrowie, ale także pomaga w walce z marnowaniem żywności, jednym z największych problemów środowiskowych i ekonomicznych współczesnego świata.

Bibliografia

1. Kołożyn-Krajewska, D. et al. (2018). Badanie produktów z datą minimalnej trwałości. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Instytut Nauk o Żywieniu Człowieka. [Dostępne za pośrednictwem Too Good To Go, https://www.toogoodtogo.com/pl/press/po-terminie]
2. Johansson, M., Zamaratskaia, G., Lundh, Å., & Langton, M. (2019). Changes in stability and shelf life of ultra high temperature treated milk during long term storage at different temperatures. Heliyon, 5(9). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6745408/
3. Nicosia, C., Fava, P., Pulvirenti, A., & Licciardello, F. (2022). Secondary shelf life assessment of UHT milk and its potential for food waste reduction. Journal of Food Science and Technology, 59(9). https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2214289422000722
4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności. Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, L 304/18. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32011R1169
5. Ultra-high-temperature processing. (2025). Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Ultra-high-temperature_processing
6. Tetra Pak. (2025). UHT Milk FAQ. https://www.tetrapak.com/en-us/insights/food-categories/dairy/uht-faq
7. U.S. Dairy. (2025). UHT Milk: What is Ultra High Temperature Milk? https://www.usdairy.com/news-articles/uht-milk-what-is-ultra-high-temperature-milk
8. EFSA (European Food Safety Authority). Wytyczne dotyczące oznaczania dat na produktach spożywczych. https://foodmedlaw.pl/kiedy-wskazac-date-minimalnej-trwalosci-a-kiedy-termin-przydatnosci-do-spozycia-praktyczne-wytyczne-efsa/