SPIS TREŚCI
„Źródło błonnika”, „light”, „bez cukru” to nie hasła reklamowe, tylko oświadczenia żywieniowe regulowane unijnym prawem, dopuszczalne wyłącznie po spełnieniu konkretnych progów liczbowych. Poniżej wyjaśniamy, ile faktycznie musi (albo nie może) zawierać produkt, żeby producent mógł użyć danego określenia, oraz gdzie konsumenci najczęściej dają się zwieść.
Czym jest oświadczenie żywieniowe?
Zgodnie z definicją Komisji Europejskiej oświadczenie żywieniowe to każde stwierdzenie, które sugeruje, że żywność ma szczególne korzystne właściwości odżywcze ze względu na energię, którą dostarcza w zmniejszonej lub zwiększonej ilości lub wcale. Jak rów nież ze względu na składniki odżywcze, które zawiera w zmienionej proporcji albo wogóle (Komisja Europejska, Food Safety). W praktyce chodzi o napisy w rodzaju „niska zawartość tłuszczu”, „źródło białka” czy „bez dodatku cukru”.
Takie sformułowania wolno umieścić na opakowaniu tylko wtedy, gdy są wymienione w załączniku do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady, zmienionego rozporządzeniem (UE) nr 1047/2012 (EUR-Lex, Rozporządzenie 1924/2006). Producent nie może więc wymyślić własnej definicji „lekkiego” produktu, każde oświadczenie musi mieścić się w zamkniętej liście dopuszczonych sformułowań i spełniać przypisany mu próg liczbowy.
To odróżnia oświadczenia żywieniowe od oświadczeń zdrowotnych, które mówią o wpływie składnika na organizm (np. „wapń wspomaga prawidłowe funkcjonowanie mięśni”) i podlegają osobnej, oddzielnej procedurze zatwierdzania przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności. Więcej o czytaniu etykiet, łącznie z listą składników i numerami E, znajdziesz w naszym przewodniku po czytaniu etykiet żywności.
Progi liczbowe dla najpopularniejszych oświadczeń
Poniższa tabela zbiera najczęściej spotykane oświadczenia razem z warunkami, jakie musi spełnić produkt na 100 gramów lub 100 mililitrów (Komisja Europejska, Food Safety).
| Oświadczenie | Warunek dla produktów stałych | Warunek dla płynów |
|---|---|---|
| Niska wartość energetyczna | Do 40 kcal / 100 g | Do 20 kcal / 100 ml |
| Niska zawartość tłuszczu | Do 3 g tłuszczu / 100 g | Do 1,5 g / 100 ml |
| Bez tłuszczu | Do 0,5 g / 100 g | Do 0,5 g / 100 ml |
| Niska zawartość cukrów | Do 5 g cukrów / 100 g | Do 2,5 g / 100 ml |
| Bez cukru | Do 0,5 g / 100 g | Do 0,5 g / 100 ml |
| Bez dodatku cukru | Brak dodanych mono- lub dwucukrów oraz innych środków słodzących | Takie same wymagania jak dla produktów stałych |
| Niska zawartość soli | Do 0,3 g soli / 100 g | Do 0,3 g / 100 ml |
| Źródło błonnika | Co najmniej 3 g błonnika / 100 g | Co najmniej 1,5 g / 100 kcal |
| Wysoka zawartość błonnika | Co najmniej 6 g błonnika / 100 g | Co najmniej 3 g / 100 kcal |
| Źródło białka | Białko dostarcza co najmniej 12% energii produktu | Takie same wymagania jak dla produktów stałych |
| Wysoka zawartość białka | Białko dostarcza co najmniej 20% energii produktu | Takie same wymagania jak dla produktów stałych |
Wartość podana dla „niskiej zawartości soli” wynika z przeliczenia progu sodu (0,12 g sodu odpowiada w przybliżeniu 0,3 g soli) określonego wprost w rozporządzeniu. Dla porównania osobnego składnika, jakim jest cukier w różnych postaciach, warto zajrzeć do naszego artykułu o różnicach między sacharozą, glukozą i fruktozą.
„Light”: obniżka musi być realna
Oświadczenia „light” albo „lite” rządzą się tymi samymi zasadami co „zmniejszona zawartość” danego składnika: różnica względem produktu dostępnego na rynku musi wynosić co najmniej 30%, a etykieta musi wskazywać, co konkretnie zostało zmniejszone (np. „light, 30% mniej tłuszczu”). Dla soli próg obniżki wynosi 25%, a dla mikroskładników odżywczych 10%. Innymi słowy „light” nie oznacza z góry niskokaloryczności, oznacza tylko, że coś jest niższe o określony procent niż w produkcie odniesienia, który może sam w sobie być wysokokaloryczny.
Potwierdza to zresztą polskie badanie opublikowane w Annales Academiae Medicae Silesiensis: mimo obowiązku informowania o obniżonej wartości energetycznej producenci nie zawsze robią to poprawnie, a brak precyzyjnych przepisów dotyczących samego słowa „lekki” w języku polskim daje pole do wprowadzania konsumentów w błąd co do rzeczywistej wartości odżywczej produktu (Szczyrba i Kardas, 2023). Jeśli szukasz zdrowszych zamienników bez polegania na etykietowych hasłach, sprawdź nasz tekst o zamiennikach słodyczy potwierdzonych badaniami.
Kto sprawdza, czy oświadczenie jest zgodne z prawem?
W Polsce zgodność etykiet z rozporządzeniem 1924/2006 kontroluje Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych, która regularnie prowadzi kontrole u kilku tysięcy producentów i wskazuje, że np. napis „bez dodatku cukru” jest oświadczeniem podlegającym dokładnie tym samym rygorom. Nieprawidłowe lub nieuprawnione oświadczenie można zgłosić do IJHARS lub do Głównego Inspektoratu Sanitarnego.
Czego unikać, jakie są mity?
- Mit: „bez cukru” i „bez dodatku cukru” to to samo. „Bez cukru” oznacza maksymalnie 0,5 g cukrów na 100 g, niezależnie od źródła. „Bez dodatku cukru” oznacza tylko brak celowo dodanych cukrów, produkt może wciąż zawierać sporo cukru naturalnie obecnego, np. w owocach czy soku owocowym.
- Mit: „źródło błonnika” oznacza produkt wysokobłonnikowy. Wystarczy 3 g błonnika na 100 g, to znacznie mniej niż próg dla oświadczenia „wysoka zawartość błonnika” (6 g).
- Mit: produkt „light” zawsze ma mało kalorii. Jak pokazano wyżej, „light” mówi tylko o różnicy względem produktu wyjściowego, a nie o wartości bezwzględnej.
- Mit: „naturalny” to oświadczenie żywieniowe. Rozporządzenie pozwala na przedrostek „naturalnie” wyłącznie wtedy, gdy produkt sam z siebie spełnia warunki innego, konkretnego oświadczenia z listy (np. „naturalnie źródło błonnika”), samo słowo „naturalny” bez takiego związku nie jest regulowanym oświadczeniem żywieniowym.
Warto pamiętać, że oświadczenia żywieniowe dotyczą jednego wybranego składnika, a nie całościowej jakości produktu. Produkt o niskiej zawartości tłuszczu może jednocześnie mieć wysoką zawartość soli lub cukru, dlatego zawsze warto zerknąć na pełną tabelę wartości odżywczej, a nie tylko na hasło na przodzie opakowania. Podobny mechanizm marketingowy opisujemy przy okazji pustych kalorii oraz przy analizie składu syropów reklamowanych jako zdrowsza alternatywa dla cukru.
Najczęściej zadawane pytania
Czy oświadczenie „light” wymaga podania, co dokładnie zostało zmniejszone?
Tak. Rozporządzenie wymaga, aby przy oświadczeniu „light” lub „lite” podać konkretną cechę, która została obniżona, np. „light, 30% mniej cukru”, sama nazwa „light” bez tego wskazania nie jest zgodna z przepisami.
Czy woda mineralna może mieć oświadczenie „źródło sodu”?
Tak, jeśli spełnia ogólne warunki dla oświadczenia „źródło” danego składnika mineralnego, natomiast dla oświadczeń „bardzo niska zawartość sodu” i „sodu/soli bez dodatku” obowiązują odrębne, dodatkowe wyłączenia dotyczące wód innych niż naturalne wody mineralne.
Czy suplementy diety podlegają tym samym zasadom oświadczeń żywieniowych co żywność?
Tak, rozporządzenie 1924/2006 obejmuje całą żywność wprowadzaną na rynek, w tym suplementy diety, z tym że informacje o ilości substancji objętej oświadczeniem podaje się zgodnie z przepisami dotyczącymi etykietowania suplementów.
Podsumowanie
Oświadczenia żywieniowe na etykietach nie są sloganami marketingowymi, tylko sformułowaniami z zamkniętej, prawnie regulowanej listy, każde z konkretnym progiem liczbowym określonym w rozporządzeniu 1924/2006. „Light” mówi o różnicy względem innego produktu, a nie o wartości bezwzględnej, a „bez cukru” różni się realnie od „bez dodatku cukru”. Znajomość tych progów pozwala czytać etykiety świadomie i nie dać się zwieść hasłom na froncie opakowania, tak jak przy każdym innym elemencie etykiety wartości odżywczej.
Bibliografia
- Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności. Nutrition claims. Food Safety. food.ec.europa.eu/food-safety/labelling-and-nutrition/nutrition-and-health-claims/nutrition-claims_en
- Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności, ze zmianami wprowadzonymi rozporządzeniem (UE) nr 1047/2012. EUR-Lex. eur-lex.europa.eu/eli/reg/2006/1924/oj
- Szczyrba A., Kardas M. (2023). Assessment of consumption of light, „lekki” and fit products among students of dietetics. Annales Academiae Medicae Silesiensis, 77, 247-254. doaj.org/article/a1bb22518eec4088b5cdc79283708a5d
Jan Antoniak – technolog żywności, audytor i doradca
Specjalizuję się w prawie żywnościowym, HACCP i etykietowaniu. Od lat pomagam firmom spożywczym wdrażać systemy jakości oraz zrozumieć wymagania przepisów. Na blogu dzielę się wiedzą w prosty, praktyczny sposób.Audytor systemów bezpieczeństwa | Autor technologzywnosciradzi.pl
Dowiedz się więcej →
