Etykieta produktu spożywczego: co musi zawierać?

Etykieta produktu spożywczego musi przekazywać konsumentowi określone informacje o żywności. Sam wykaz składników nie wystarczy. W zależności od produktu konieczne może być podanie między innymi alergenów, ilości określonych składników, wartości odżywczej, warunków przechowywania, kraju pochodzenia czy dodatkowych informacji wymaganych dla konkretnej kategorii żywności.

Przygotowanie etykiety warto więc zacząć od checklisty, a nie od projektu graficznego. Poniżej przedstawiono najważniejsze elementy, które należy sprawdzić przed skierowaniem opakowania do druku.

Co musi zawierać etykieta produktu spożywczego?

Podstawowy wykaz obowiązkowych informacji znajduje się w art. 9 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011. Nie oznacza to jednak, że każdy produkt będzie miał identyczną etykietę. Część wymagań zależy od rodzaju żywności, receptury i sposobu jej oferowania.

W przypadku typowej żywności opakowanej należy sprawdzić przede wszystkim następujące elementy:

Do tej listy mogą dochodzić dodatkowe obowiązki wynikające z przepisów dotyczących określonych produktów. Dlatego checklista jest punktem wyjścia, a nie gotowym wzorem etykiety dla każdego rodzaju żywności.

1. Nazwa produktu spożywczego

Nazwa powinna jasno informować, czym jest produkt. Nie należy traktować nazwy handlowej lub fantazyjnej jako automatycznego zastępstwa prawidłowej nazwy żywności.

W zależności od produktu stosuje się nazwę przewidzianą w przepisach, nazwę zwyczajową albo nazwę opisową. Sama nazwa marketingowa, przykładowo „Domowa Rozkosz”, nie mówi konsumentowi, czy kupuje ciastka, deser mleczny czy gotowe danie.

W określonych przypadkach przy nazwie muszą znaleźć się również dodatkowe informacje dotyczące właściwości lub sposobu przetworzenia produktu, jeżeli ich brak mógłby wprowadzić konsumenta w błąd.

2. Wykaz składników

Składniki co do zasady podaje się w kolejności malejącej według ich masy w momencie użycia podczas produkcji żywności.

Problemy pojawiają się szczególnie przy składnikach złożonych. Jeżeli do produktu dodawany jest przykładowo sos, mieszanka przypraw, czekolada czy nadzienie, często nie wystarczy wpisać wyłącznie nazwy tego składnika. Trzeba przeanalizować również jego skład.

Osobnej uwagi wymagają dodatki do żywności. W wielu przypadkach należy podać nazwę kategorii funkcjonalnej oraz nazwę substancji albo jej numer E.

3. Alergeny na etykiecie

Składniki lub substancje powodujące alergie albo reakcje nietolerancji, wymienione w załączniku II do rozporządzenia 1169/2011, muszą zostać odpowiednio zadeklarowane.

Jeżeli produkt posiada wykaz składników, nazwa alergenu powinna zostać wyróżniona na tle pozostałych składników, przykładowo za pomocą pogrubienia.

Typowym błędem jest pogrubienie całego składnika złożonego zamiast konkretnego alergenu albo przeoczenie alergenu znajdującego się w jednym z surowców użytych do produkcji.

4. QUID, czyli procentowa zawartość składnika

Nie każdy składnik wymaga podania procentowej zawartości. Obowiązek pojawia się jednak między innymi wtedy, gdy składnik występuje w nazwie środka spożywczego, jest przez konsumenta zwykle kojarzony z tą nazwą albo został szczególnie podkreślony za pomocą słów, obrazów lub grafiki.

Przykład: jeżeli produkt sprzedawany jest jako „jogurt z truskawkami”, trzeba sprawdzić, czy zawartość truskawek powinna zostać zadeklarowana procentowo.

5. Ilość netto produktu

Na opakowaniu należy podać ilość netto żywności. Dla produktów płynnych jest ona zasadniczo wyrażana w jednostkach objętości, a dla pozostałych produktów w jednostkach masy.

Dla niektórych produktów zastosowanie mają dodatkowe wymagania, przykładowo dotyczące podawania masy netto po odsączeniu.

6. Data minimalnej trwałości czy termin przydatności do spożycia?

To dwa różne oznaczenia i nie należy stosować ich zamiennie.

„Najlepiej spożyć przed” odnosi się do daty minimalnej trwałości. Po jej upływie produkt nie staje się automatycznie niebezpieczny, chociaż może stopniowo tracić część swoich właściwości jakościowych.

„Należy spożyć do” stosuje się w przypadku żywności szybko psującej się z mikrobiologicznego punktu widzenia, która po krótkim czasie może stanowić bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia.

Sposób ustalenia i zapisania daty powinien więc odpowiadać charakterowi konkretnego produktu.

7. Warunki przechowywania i sposób użycia

Jeżeli zachowanie właściwości lub bezpieczeństwa produktu wymaga określonych warunków, należy przekazać je konsumentowi.

Może to być przykładowo informacja o konieczności przechowywania w określonej temperaturze albo zalecenie dotyczące produktu po otwarciu opakowania.

Instrukcję użycia podaje się natomiast wtedy, gdy bez niej właściwe wykorzystanie produktu byłoby utrudnione.

8. Dane firmy odpowiedzialnej za informacje o żywności

Na etykiecie należy podać nazwę lub firmę oraz adres podmiotu odpowiedzialnego za informacje na temat żywności zgodnie z zasadami określonymi w rozporządzeniu 1169/2011.

Nie należy automatycznie zakładać, że zawsze musi być to faktyczny producent produktu. Znaczenie ma sposób wprowadzania żywności do obrotu i podmiot, pod którego nazwą lub firmą produkt jest oferowany.

9. Kraj lub miejsce pochodzenia

Informacja o pochodzeniu nie jest obowiązkowa w identycznym zakresie dla każdego rodzaju żywności.

Trzeba ją jednak podać między innymi wtedy, gdy jej brak mógłby wprowadzać konsumenta w błąd co do rzeczywistego kraju lub miejsca pochodzenia produktu. Dodatkowe wymagania obowiązują także dla wybranych kategorii żywności.

Warto pamiętać również o przepisach dotyczących pochodzenia podstawowego składnika, jeśli deklarowane pochodzenie produktu różni się od pochodzenia jego podstawowego składnika.

Jeżeli chcesz stosować dobrowolne oznaczenie krajowego pochodzenia, przeczytaj również artykuł: Produkt Polski – kiedy można umieszczać to oznakowanie?

10. Informacja o wartości odżywczej

Dla większości opakowanej żywności wymagane jest podanie informacji o wartości odżywczej.

Podstawowa deklaracja obejmuje:

• wartość energetyczną,
• tłuszcz,
• kwasy tłuszczowe nasycone,
• węglowodany,
• cukry,
• białko,
• sól.

Znaczenie ma nie tylko samo wyliczenie wartości. Trzeba także prawidłowo zastosować jednostki, kolejność składników odżywczych, sposób zaokrąglania i prezentację danych.

Istnieją również produkty zwolnione z obowiązku podawania informacji o wartości odżywczej, dlatego przed przygotowaniem tabeli warto sprawdzić, czy obowiązek rzeczywiście dotyczy danego środka spożywczego.

11. Czy wielkość czcionki na etykiecie ma znaczenie?

Tak. Samo umieszczenie obowiązkowych informacji na opakowaniu nie wystarcza. Muszą być one dobrze widoczne i wyraźnie czytelne.

Co do zasady minimalna wysokość x czcionki dla obowiązkowych informacji wynosi 1,2 mm. Dla opakowań, których największa powierzchnia ma mniej niż 80 cm², wartość ta może wynosić 0,9 mm.

Obowiązkowych informacji nie można również zasłaniać grafiką, nadrukiem, naklejką ani innymi elementami opakowania.

12. Etykieta produktu sprzedawanego w Polsce musi być po polsku

Żywność produkowana i wprowadzana do obrotu na terytorium Polski musi posiadać wymagane oznakowanie w języku polskim. Na opakowaniu mogą znajdować się również inne wersje językowe.

Ma to szczególne znaczenie przy produktach importowanych. Samo przetłumaczenie zagranicznej etykiety słowo w słowo nie gwarantuje, że oznakowanie będzie prawidłowe dla rynku polskiego.

Oświadczenia typu „bez cukru”, „źródło białka” i „wysoka zawartość błonnika”

Na froncie opakowania często znajdują się informacje, które nie są obowiązkowe, ale mają zachęcić klienta do zakupu. Nie oznacza to jednak pełnej swobody w ich stosowaniu.

Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne są regulowane oddzielnymi przepisami. Przykładowo określenie „bez cukru” można zastosować tylko po spełnieniu warunków przewidzianych dla tego oświadczenia.

Podobnie jest z określeniami dotyczącymi białka, błonnika, tłuszczu czy wartości energetycznej.

Więcej na ten temat opisano w artykule: Bez cukru a bez dodatku cukru – jaka jest różnica?

Najczęstszy błąd: tworzenie etykiety na podstawie etykiety konkurencji

Skopiowanie układu informacji z podobnego produktu może być pomocne przy tworzeniu projektu graficznego, ale nie powinno zastępować analizy wymagań.

Dwa podobnie wyglądające produkty mogą mieć inną recepturę, inne składniki złożone, inne alergeny, inny sposób produkcji lub inne deklaracje marketingowe. To wystarczy, aby zakres wymaganych informacji był inny.

Problematyczne jest również korzystanie z przypadkowych wzorów etykiet znalezionych w internecie. Nie ma jednego uniwersalnego wzoru właściwego dla wszystkich produktów spożywczych.

Checklista producenta przed wysłaniem etykiety do drukarni

Dopiero po przejściu tej listy warto zaakceptować finalny projekt do druku.

Czy każda żywność ma takie same wymagania?

Nie. Rozporządzenie 1169/2011 tworzy ogólne ramy znakowania, ale dodatkowe wymagania mogą wynikać z przepisów dotyczących konkretnej kategorii produktów.

Inaczej może wyglądać oznakowanie mięsa, miodu, produktów mlecznych, suplementów diety, żywności dla określonych grup czy napojów alkoholowych.

Dlatego przed przygotowaniem projektu warto najpierw ustalić, jakie przepisy mają zastosowanie do konkretnego produktu.

FAQ

Czy na każdej etykiecie musi być skład?

Nie zawsze. Rozporządzenie 1169/2011 przewiduje przypadki, w których wykaz składników nie jest wymagany. Dlatego obowiązek należy ocenić dla konkretnego produktu.

Czy na każdej etykiecie musi być tabela wartości odżywczej?

Nie. Istnieją określone wyjątki od obowiązku podawania informacji o wartości odżywczej. Dla większości typowej żywności opakowanej deklaracja jest jednak wymagana.

Czy kod kreskowy jest obowiązkowy?

Kod kreskowy nie należy do podstawowego wykazu obowiązkowych informacji wynikających z art. 9 rozporządzenia 1169/2011. Może być jednak wymagany biznesowo, przykładowo przez sieć handlową lub system dystrybucji.

Czy etykieta produktu sprzedawanego w Polsce musi być w języku polskim?

Tak. Żywność wprowadzana do obrotu na terytorium Polski musi posiadać wymagane oznakowanie w języku polskim. Można jednocześnie stosować dodatkowe wersje językowe.

Czy producent może sam przygotować etykietę?

Tak. Nie ma obowiązku zlecania projektu zewnętrznemu specjaliście. Podmiot odpowiedzialny musi jednak zapewnić zgodność informacji z wymaganiami dotyczącymi konkretnego produktu.

Czy urząd zatwierdza etykietę przed wprowadzeniem produktu do sprzedaży?

W przypadku typowej żywności nie funkcjonuje ogólny system wcześniejszego zatwierdzania każdej etykiety przez urząd. Odpowiedzialność za prawidłowe informacje o żywności spoczywa na właściwym podmiocie działającym na rynku spożywczym.

Podsumowanie

Etykieta produktu spożywczego powinna być przygotowywana na podstawie receptury i wymagań dotyczących konkretnego rodzaju żywności. Podstawowe elementy obejmują nazwę, skład, alergeny, QUID, ilość netto, datę, warunki przechowywania, dane odpowiedzialnego podmiotu, informacje dotyczące pochodzenia, jeśli są wymagane, oraz wartość odżywczą.

To jednak dopiero pierwszy poziom kontroli. Trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy szczególne, dobrowolne deklaracje, czytelność oznakowania i to, czy całe opakowanie nie wprowadza konsumenta w błąd.

Źródła i podstawa prawna

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności.
• Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności.
• Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia.
• Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych.
• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2014 r. w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów środków spożywczych.
• Materiały Głównego Inspektoratu Sanitarnego dotyczące podstawowych wymagań znakowania żywności.

Technolog żywności

Jan Antoniak – technolog żywności, audytor i doradca
Specjalizuję się w prawie żywnościowym, HACCP i etykietowaniu. Od lat pomagam firmom spożywczym wdrażać systemy jakości oraz zrozumieć wymagania przepisów. Na blogu dzielę się wiedzą w prosty, praktyczny sposób.Audytor systemów bezpieczeństwa | Autor technologzywnosciradzi.pl
Dowiedz się więcej →