Jak myć owoce z chemii? Imazalil i woski krok po kroku

Co tak naprawdę jest na skórce owoców?

Na powierzchni owoców dostępnych w sklepach mogą znajdować się trzy kategorie substancji:

1. Pestycydy i fungicydy- środki ochrony roślin stosowane podczas uprawy lub po zbiorach (np. imazalil, tiabendazol, chloropiryfos, organofosforany).
2. Woski- naturalne (szelak E904, wosk carnauba E903, wosk pszczeli E901) lub syntetyczne, nakładane po zbiorach w celu ograniczenia odparowania wody i ochrony przed pleśnią.
3. Zanieczyszczenia mikrobiologiczne- bakterie i pleśnie z gleby, opakowań i rąk, usuwa je każda metoda mycia, nie tylko soda.

Imazalil- czym jest i dlaczego budzi obawy?

Imazalil (inaczej: enilkonazol) to fungicyd z grupy imidazoli, stosowany po zbiorach na cytrusach, bananach i kiwi. Jego zadaniem jest ochrona owoców przed pleśnią podczas transportu i przechowywania. Nie jest dodatkiem do żywności i nie posiada numeru E, jest środkiem ochrony roślin.

Według oceny EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) imazalil wykazuje właściwości zaburzające gospodarkę hormonalną (właściwości endokrynne). Dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) wynosi 0,025 mg/kg masy ciała. Przy normalnej diecie przekroczenie tego progu z samych owoców jest mało prawdopodobne, jednak regularne spożywanie skórki cytrusów bez mycia może zbliżać się do wartości granicznych, szczególnie u dzieci.

Zgodnie z prawem UE (rozporządzenie WE 1107/2009) informacja o zastosowaniu środków po zbiorach, w tym imazalilu, musi być podana na etykiecie lub wywieszce cenowej przy sprzedaży luzem.

Inne fungicydy stosowane na cytrusach

Uwaga: E904 (szelak) to wosk owadzi stosowany jako powłoka, nie jest to imazalil. Często pojawiające się w internecie stwierdzenie, że „imazalil = E904” jest błędne.

Organofosforany i inne pestycydy w trakcie uprawy

Organofosforany (m.in. chloropiryfos, malation) to insektycydy stosowane podczas wegetacji przy jabłkach, cytrusach i winogronach. Większość z nich rozkłada się przed zbiorem, jednak ich śladowe ilości mogą pozostawać na skórce. Unia Europejska sukcesywnie wycofuje chloropiryfos z rejestru, od 2020 r. jego stosowanie jest zakazane w UE jako substancji czynnej w środkach ochrony roślin.

Więcej o tym, czym są pestycydy i jak działają, przeczytasz w artykule: Pestycydy- co powinieneś o nich wiedzieć?

Jak skutecznie myć owoce? Metody z konkretnymi proporcjami

Skuteczność poszczególnych metod różni się istotnie. Badanie opublikowane w Journal of Agricultural and Food Chemistry (Yang i in., 2017) wykazało, że moczenie jabłek w roztworze sody oczyszczonej przez 12-15 minut redukuje pozostałości tiabendazolu o ok. 80% i fodionu o ok. 96% z powierzchni owoców. Sama woda zmywała odpowiednio 20-30% tych substancji.

1. Woda bieżąca (metoda podstawowa)

• Skuteczność: ok. 50-60% redukcji zanieczyszczeń powierzchniowych.
• Sposób: trzeć owoc pod bieżącą wodą przez minimum 30 sekund.
• Kiedy wystarczy: owoce, które zostaną obrane (banany, ananasy, awokado).
• Kiedy nie wystarczy: skórka cytrusów używana do gotowania, jabłka jedzone ze skórką, winogrona.

2. Soda oczyszczona (najskuteczniejsza metoda domowa)

• Skuteczność: do 96% redukcji pestycydów powierzchniowych (dane z badań dla jabłek).
• Proporcje: 1 łyżeczka sody (ok. 5 g) na 2 szklanki wody (ok. 500 ml).
• Czas: 12-15 minut moczenia, następnie opłukać pod bieżącą wodą.
• Do czego: jabłka, gruszki, winogrona, cytrusy przed otarciem skórki.
• Ograniczenie: soda nie usuwa fungicydów wnikniętych w skórkę (np. część imazalilu może być wbudowana w woskową powłokę głębiej).

3. Roztwór wody z octem

• Skuteczność: nieco niższa niż soda w przypadku pestycydów; dobra dla bakterii i pleśni.
• Proporcje: 1 część octu (3-5% kwasowości) na 3 części wody.
• Czas: 2-5 minut moczenia, następnie opłukać pod bieżącą wodą.
• Uwaga: ocet może wpływać na smak owoców o cienkie skórce- stosować ostrożnie przy truskawkach i malinach.

4. Szczotkowanie

• Do czego: owoce o grubej skórce- jabłka, cytrusy, gruszki, ogórki.
• Sposób: miękka szczotka warzywna + bieżąca woda + opcjonalnie kilka kropli płynu do mycia naczyń (następnie dokładnie opłukać).
• Skuteczność: mechanicznie usuwa woskową powłokę i część środków konserwujących wraz z nią.

5. Woda z sokiem z cytryny

• Skuteczność: umiarkowana- kwas cytrynowy działa antybakteryjnie, mniej skuteczny wobec pestycydów niż soda.
• Proporcje: sok z 1 cytryny na 1 litr wody, 5 minut moczenia.
• Zalecane: jako uzupełnienie, nie jako jedyna metoda.

Porównanie skuteczności metod- tabela

Dane orientacyjne na podstawie: Yang i in. (2017) Journal of Agricultural and Food Chemistry; Meireles i in. (2016) Food Chemistry. Rzeczywista skuteczność zależy od rodzaju owocu, rodzaju pestycydu i stopnia woskowania.

Szczegółowe porady dotyczące mycia warzyw znajdziesz w artykule: Jak myć owoce i warzywa?

Jak myć cytrusy, gdy używasz skórki?

Skórka cytryny lub pomarańczy otarta do deserów, kremów i wypieków koncentruje substancje z powierzchni owocu. Jeśli skórka idzie do jedzenia, stosuj metodę sody lub szczotkowania, nie samej wody. Cytrusy z certyfikatem „nadające się do spożycia ze skórką” (untreated) lub ekologiczne są bezpieczniejsze, ale też wymagają mycia.

Artykuł o jabłkach i ich właściwościach zdrowotnych: Jabłka- 10 ciekawych właściwości zdrowotnych

Czy woskowanie jabłek jest bezpieczne?

Woskowanie jabłek i innych owoców jest dopuszczone prawem UE. Stosowane woski (carnauba E903, szelak E904, wosk pszczeli E901) są uznane za bezpieczne przez EFSA. Problem polega na tym, że warstwa wosku może zatrzymywać pod sobą pozostałości fungicydów i pestycydów, utrudniając ich wymycie samą wodą. Szczotkowanie lub mycie w sodzie fizycznie usuwa warstwę woskową wraz z tym, co się pod nią znajduje.

Najczęstsze błędy i mity

1. Mit: „Wystarczy opłukać pod kranem przez chwilę”- Samo krótkie opłukanie usuwa tylko luźny brud. Pestycydy i woski wymagają minimum 30 sekund aktywnego tarcia lub moczenia w roztworze.
2. Mit: „Imazalil to E904”- Nieprawda. E904 to szelak (wosk owadzi). Imazalil nie ma numeru E, jest środkiem ochrony roślin, a nie dodatkiem do żywności.
3. Mit: „Owoce organiczne nie wymagają mycia”- Wymagają. Mogą zawierać naturalne pestycydy (np. miedziowe fungicydy dopuszczone w rolnictwie ekologicznym), zanieczyszczenia mikrobiologiczne z gleby oraz brud z transportu.
4. Mit: „Płyn do naczyń najlepiej zmywa chemię”- Płyn do naczyń jest skuteczny wobec wosków, ale jego pozostałości na owocach mogą być szkodliwe. Jeśli stosujesz, opłukuj bardzo dokładnie przez co najmniej 30 sekund pod bieżącą wodą.
5. Mit: „Soda niszczy wartości odżywcze owoców”- Moczenie przez 12-15 minut w roztworze sody nie niszczy istotnie witamin ani minerałów owoców o grubej skórce (jabłka, cytrusy). W przypadku owoców miękkich (truskawki) czas moczenia skrócić do 5 minut.
6. Mit: „Fungicydy przenikają głęboko do miąższu i mycie nie pomaga”- Większość fungicydów stosowanych po zbiorach (imazalil, tiabendazol) koncentruje się w skórce i w warstwie podskórnej. Mycie nie eliminuje ich w 100%, ale istotnie redukuje ekspozycję. Obieranie ze skórki redukuje je jeszcze bardziej.
7. Mit: „Glikofosat można zmyć sodą”- Glikofosat jest herbicydem stosowanym przed wegetacją lub jako desykant, przenika do rośliny systemowo. Jego ewentualne pozostałości nie są powierzchniowe i mycie zewnętrzne nie jest tu skuteczne. Jednak kontrole w UE pokazują, że w owocach poziomy glifosatu rzadko przekraczają MRL.

Kiedy to jest niebezpieczne i co zrobić?

W normalnych warunkach owoce dostępne w UE mieszczą się w dopuszczalnych limitach pozostałości (MRL- Maximum Residue Levels). Nie oznacza to jednak, że każde opakowanie jest wolne od problemów.

Sygnały ostrzegawcze

• Owoce z krajów spoza UE bez certyfikatu zgodności z normami UE (dotyczy np. niektórych importów przez e-commerce).
• Intensywny chemiczny zapach skórki cytrusów- może wskazywać na wysokie stężenie konserwantów.
• Owoce luzem bez wywieszki cenowej informującej o zastosowanych środkach po zbiorach- sprzedawca narusza obowiązek informacyjny.

Grupy szczególnego ryzyka

• Dzieci poniżej 3 lat- ze względu na niższe ADI (w przeliczeniu na kg masy ciała przyjmują proporcjonalnie więcej). Zaleca się obieranie owoców ze skórki lub wybór ekologicznych.
• Kobiety w ciąży- ze względu na możliwe działanie endokrynne imazalilu. EFSA zaleca ostrożność.
• Osoby z chorobami wątroby- metabolizm pestycydów jest upośledzony, kumulacja może być szybsza.

Co zrobić w przypadku podejrzenia zatrucia?

Ostre zatrucie pestycydami po jednorazowym spożyciu owoców w normalnych ilościach jest praktycznie niemożliwe przy przestrzeganiu limitów MRL. W przypadku objawów takich jak mdłości, zawroty głowy lub silne podrażnienie błon śluzowych po spożyciu owoców należy skontaktować się z lekarzem lub Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 112 lub 801 522 112 w Polsce).

Owoce ekologiczne a konwencjonalne- krótkie porównanie

Owoce z certyfikowanego rolnictwa ekologicznego zawierają średnio niższe poziomy syntetycznych pestycydów- badania z 2014 r. opublikowane w British Journal of Nutrition wskazują na istotnie niższe stężenia kadmu i pestycydów syntetycznych w produktach ekologicznych. Jednak „ekologiczne” nie oznacza „wolne od pestycydów”, dopuszczone są m.in. siarka, miedź i pyretry naturalne. Mycie jest obowiązkowe niezależnie od certyfikatu.

Źródła naukowe

• Yang T., Doherty J., Zhao B., Kinchla A.J., Clark J.M., He L. (2017). Effectiveness of Commercial and Homemade Washing Agents in Removing Pesticide Residues on and in Apples. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 65(44), 9744–9752. DOI: 10.1021/acs.jafc.7b03118. https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/acs.jafc.7b03118
• EFSA (2018). Updated review of the existing maximum residue levels for imazalil according to Article 12 of Regulation (EC) No 396/2005 following new toxicological information. EFSA Journal, 16(10), 5453. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5453. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2018.5453
• Barański M. i in. (2014). Higher antioxidant and lower cadmium concentrations and lower incidence of pesticide residues in organically grown crops: a systematic literature review and meta-analyses. British Journal of Nutrition, 112, 794–811. DOI: 10.1017/S0007114514001366. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4141693/
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 dotyczące wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32009R1107
• Rozporządzenie (WE) nr 396/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów w żywności i paszy. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32005R0396

FAQ- najczęstsze pytania

Czy imazalil jest niebezpieczny dla zdrowia?

Przy normalnym spożyciu owoców i przestrzeganiu limitów MRL imazalil nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia. EFSA sklasyfikowała go jednak jako substancję o potencjalnych właściwościach endokrynnych (zaburzających gospodarkę hormonalną). Szczególną ostrożność zaleca się kobietom w ciąży i małym dzieciom. Mycie cytrusów przed spożyciem, a zwłaszcza przed użyciem skórki, istotnie redukuje ekspozycję.

Jak usunąć imazalil z cytrusów?

Najskuteczniejsza kombinacja to: mycie szczotką warzywną pod bieżącą wodą (1-2 min) lub moczenie w roztworze sody (1 łyżeczka / 500 ml, 12-15 min) i opłukanie. Metody te mechanicznie usuwają woskową powłokę, w której koncentruje się imazalil. Nie eliminują go w 100%, ale redukują poziom ekspozycji. Obieranie ze skórki eliminuje ok. 90% fungicydów stosowanych po zbiorach.

Czy soda oczyszczona jest bezpieczna do mycia owoców?

Tak. Soda oczyszczona (wodorowęglan sodu) jest dopuszczona do kontaktu z żywnością. W roztworze wodnym jest całkowicie bezpieczna. Należy tylko pamiętać o dokładnym opłukaniu owoców po moczeniu, pozostałości sody w większych ilościach mają gorzkawy posmak i mogą wpływać na pH żołądka przy spożyciu na czczo.

Jak rozpoznać, że owoce są woskowane?

Woskowanie widoczne jest jako nienaturalny połysk skórki. Jabłka po potarciu serwetką zostawiają na niej lekką tłustą smugę. Cytrusy woskowane mają wyraźnie gładszą skórkę niż te bez powłoki. Pewna identyfikacja: sprawdź etykietę lub wywieszkę cenową, producent ma obowiązek podać informację o zastosowanych powłokach.

Czy mycie owoców w wodzie z octem usuwa pestycydy?

Częściowo. Ocet (kwas octowy) zmniejsza liczbę bakterii i niektóre zanieczyszczenia powierzchniowe, ale jest mniej skuteczny wobec pestycydów niż soda oczyszczona. Badania wskazują na ok. 60-75% redukcję pozostałości przy 2-5 minutach moczenia w roztworze 1:3 (ocet:woda). Dobrze sprawdza się jako metoda dezynfekcji mikrobiologicznej (np. przy truskawkach).

Czy owoce kupowane na targu wymagają mycia tak samo jak ze sklepu?

Tak, a niekiedy bardziej. Owoce z targu nie zawsze mają udokumentowany certyfikat stosowania środków ochrony roślin, a kontrole pozostałości pestycydów na małych gospodarstwach są mniej regularne. Brak woskowania (owoce z targu rzadziej są woskowane) ułatwia mycie, ale nie eliminuje potrzeby dokładnego płukania.

Czy pestycydy przenikają do miąższu owoców?

Zależy od rodzaju pestycydu. Pestycydy systemiczne (stosowane doglebowo lub dolistnie podczas wegetacji) przenikają do tkanek rośliny i nie można ich usunąć myciem. Fungicydy stosowane po zbiorach (imazalil, tiabendazol) w większości koncentrują się w skórce i warstwie podskórnej. Obieranie ze skórki redukuje ich zawartość o ok. 70-90%, mycie redukuje frakcję powierzchniową.

Jak myć winogrona, żeby usunąć pestycydy?

Winogrona są trudne do mycia ze względu na budowę kiści. Zalecana metoda: opłukać pod bieżącą wodą przy kiści, a następnie oderwać grona i moczyć 5-10 minut w roztworze sody (1 łyżeczka / 500 ml wody), po czym dokładnie opłukać. Winogrona są na liście „Dirty Dozen”- owoców z najwyższymi poziomami pozostałości pestycydów według corocznych badań EWG.

Podsumowanie

1. Soda oczyszczona (1 łyżeczka / 500 ml wody, 12-15 minut) to najskuteczniejsza domowa metoda usuwania pestycydów powierzchniowych- redukuje je do 96% według badań naukowych.
2. Imazalil to fungicyd stosowany na cytrusach po zbiorach, nie posiada numeru E. Informacja o jego stosowaniu musi być na etykiecie lub wywieszce cenowej.
3. Samo krótkie opłukanie pod kranem jest niewystarczające- wymagane jest tarcie lub moczenie przez minimum kilka minut.
4. Obieranie ze skórki eliminuje ok. 70-90% fungicydów po-zbiorowych, ale przy zdrowych owocach to metoda ostateczna- skórka zawiera cenne składniki odżywcze (błonnik, antyoksydanty).
5. Owoce ekologiczne zawierają mniej syntetycznych pestycydów, ale nie są od nich wolne i również wymagają mycia.