Kwas fitynowy: wpływ na żelazo, cynk i przygotowanie posiłków

Kwas fitynowy występuje naturalnie w nasionach, zbożach, strączkach i orzechach. Może ograniczać wchłanianie części składników mineralnych z posiłku, zwłaszcza żelaza niehemowego i cynku. Nie oznacza to jednak, że produkty zawierające fityniany są bezwartościowe albo trzeba je usuwać z jadłospisu.

Co robi w roślinie i w przewodzie pokarmowym?

Kwas fitynowy, nazywany także IP6, jest formą magazynowania fosforu w nasionach. Jego grupy fosforanowe mogą wiązać jony metali. W określonych warunkach przewodu pokarmowego powstają połączenia ograniczające dostępność części minerałów do wchłonięcia.

Znaczenie ma ilość fitynianów i skład całego posiłku. Sama liczba miligramów żelaza w tabeli produktu nie opisuje ilości, która trafi do organizmu. Z kolei niższe wchłanianie z jednego posiłku nie jest automatycznym rozpoznaniem niedoboru u danej osoby.

Co wykazały badania u ludzi?

W badaniu posiłków z ryżem zmiany zawartości fitynianów wiązały się z wyraźnymi różnicami wchłaniania żelaza. Dodatek warzywa bogatego w kwas askorbinowy, czyli witaminę C, przeciwdziałał efektowi hamującemu. To pokazuje, dlaczego analizowanie jednego składnika w oderwaniu od posiłku może prowadzić do błędnych wniosków.

Takie doświadczenie mierzy wchłanianie w określonych warunkach. Nie pozwala obiecać, że konkretna domowa metoda zwiększy ferrytynę o stały procent. Na gospodarkę żelazem wpływają także zapasy, utrata krwi, choroby i podaż w dłuższym czasie.

Namaczanie, kiełkowanie i fermentacja

Enzymy zwane fitazami rozkładają fityniany. Ich aktywność zależy od surowca, temperatury i kwasowości. Namaczanie, kiełkowanie oraz fermentacja mogą ograniczać zawartość fitynianów, ale wynik nie jest jednakowy dla każdego zboża lub strączka.

Nie ma uniwersalnej zasady, że noc w wodzie usuwa 80% fitynianów z każdego produktu. Samo gotowanie również nie daje identycznego efektu. Przy fermentowanym pieczywie znaczenie ma realny proces, a nie tylko napis „na zakwasie” na etykiecie.

Strączki przygotowuj według sprawdzonej instrukcji, z odpowiednim gotowaniem. Kiełkowanie nie jest wyłącznie korzystnym zabiegiem odżywczym: niesie też ryzyko mikrobiologiczne. Więcej wyjaśnia artykuł o bezpieczeństwie kiełków.

Praktyczne komponowanie posiłku

Do potrawy z soczewicy, fasoli lub kaszy dodaj źródło witaminy C, na przykład paprykę lub odpowiednią porcję owoców i warzyw. To bardziej użyteczna strategia niż rezygnacja ze wszystkich strączków. Dbaj również o urozmaicenie źródeł żelaza i cynku w kolejnych posiłkach.

Warto rozróżniać żelazo hemowe i niehemowe. Fityniany mają większe znaczenie dla tego drugiego, obecnego między innymi w produktach roślinnych. Nie wynika z tego, że każdy weganin ma niedobór ani że osoba jedząca mięso jest przed nim chroniona.

Kiedy potrzebna jest dokładniejsza ocena?

Przy rozpoznanym niedoborze żelaza lub cynku, obfitych miesiączkach, ciąży, restrykcyjnej diecie albo zaburzeniach wchłaniania plan żywienia warto ustalić indywidualnie. Samo moczenie orzechów nie zastępuje diagnostyki przyczyny niedokrwistości.

Nie ma także podstaw, by suplement IP6 przedstawiać jako lek przeciwnowotworowy. Wyniki badań laboratoryjnych nad związkami roślinnymi nie są zaleceniem przyjmowania skoncentrowanej substancji w celu leczenia choroby.

Źródła